Çırê Musyon

23 Mayıs 2012 Çarşamba

"CAHŞTÎYÊ Û HIYANET SER"



Qismek insan esti bestê kuek xwi niyi kuek xwera dûr koti. 

Zafi insanan ez şinasnena êslê xwi inkar kêni kuek xwi di dışmenê kêni. 
Milletê ma zaf sifat pis nay êy insanana. 

Ni sifatanra vanî "Cehş" . Cehş kurrî Hêr'o, cehş'ik waxtag mergand çerenî dayê xo het nêçerêni şini miyan Mangan û Astor'an di çerêni. 

Mangê û Astor pay erzêni sare şonênî ci û cehşik xwi het'ra fetelnênî. Yo honc ar nêkenû honc şınû bin zincê êyn di çerenû. 

Daykê xwi ra zêde keyf êy heywanan binan di yeno. 
1974 di şêre Kurdistan başur dı qısmek êşir kırdan dışmen xwe (Saddam) het dı cê xwi girewtibi. 
Kird başur ini sifat nabi êyn'a. Tifing xwi girotibi vera mılletê xwe vindertibi. 
1984 ra pê bakur di zî sê ene cehş veciyabî vera milletê xwi tifing huqmat girotibî. 
Ferq eyn û koriciyon çinêbi. Ni wazîyet teyna gorê fikrîyayiş xwe ma nêşkêni biyar zuvan ser, sosyolojik,psikolojik sebeb zî estî. mesela zaf girana. 

Qismek insanî ma sê ni cehşan tewedê xwa nişinî. 
Êslê xwi inkar kêni xwi sobina millêtanra hêsebinênî. Din ma gorê ni insanra vanî "hêrumzadê". 


Qismek insanan gorê zî sebeb xwi inkar kerdiş esto. 
Zafi insanan pê keyf xwe dîn xwi degiş nêkerdibî.
Kiyyam armenîyanra pêy, zafi armêni bîy bisilmonê. Sobina şans eyn zî çinêbi.
Eyro zaf armêni sê bisilmonun hetta eyn ra zêde dindari. Nı waziyet zi sosyolojik û psikolojik sebeb yi esti. 

Yew Papaz armênîyun benû bisilmone tim Ulucumîyê Diyarbêk di nimac xwi kenû. Kêye yê zî nizdê yew kilîsî do.Yew ruec yeno verî kilîsî vindenû û vunu: 
-"Ciqas ez şino comîd nimac kenû se zêrê mi honc ha îtyada" 
Na yena zunayiş kes keyf xwera nêbiyu bisilmonê,sebebê yî esto. 

Welatê madi "fılê"bıyayiş zehmeto. Filê çend din xwe bibedelnî honc çimê qismek însandi honc filê yî.. Hîsab ni insanan nêrû honc sarê veceni êyn ser. Ni sebebra waziyet êyn hîna zorû.. 

Kirdig xwi inkar bikêru ferq eyno Cehşik sê ciyû. 
Mîyan şarî ma di yew qal esta. Katir'ra pers kerd û wa û babi tuê kamo?" Katir şêrmayo namê babi xo nêvato,vato ez warezê Astor'a" 

Zafi Kird ma xwi Tirk hêsebinêni. Ni Kirdanra kî eşkeni vacê cehşik hêttanki eşkenî vaci cisê Katir zî. Ma eşkênî êyn ra vacê ,ci tersê şıma esto? 
Qe şima xwi inkar kêni,xwi finêni herindê cehş'an, 
Şima xwi sobina bihêsebînî tewedê şima beno zêde? 
Ni insan semedê rehat cuwiyayişê xwî ya mılletê xwi paşt'ra kard kênî. Bêni dişmen kuek xwî û vera helasiyê milletê xwi zî vindênî. 
Nê rind bizanîn yew qal esta"dişmen bayk û qalon şima nêbenu dostê şima" 
Qimete inon zî dişmên het di çinîyo. Dişmên zunû ni însanan milletê xwi rî hiyanet kerdo siba hiyanet yin zî keno. Zaf itibar eyn dişmen het di çinyû.. 

Tarix ma kirdandi ni insananra zaf esti. 
-Bişarê Çeto vera huqmat sarê vedartibi,brayê yi Cemilê Çeto şibi hetê huqmat di ca girotibi. Derheq ê di yew qal esta"Cemilê Çeto Kerê ra keto" 

-Mir Bedirxan sarê wedaritibi huqmat, brarzê êy şi huqmat het di ca girotibi. Derheq Yezdanşer di zî yew qal esta."Her Bedirxan yew yezdanşer'ê yi esto" 

Seyyid Riza sare wedart huqmat brarzê e Reber zî şi huqmat het di cê xwi girotibi. Hûqmat bacê Reber zi kîşt çiqas zerd dabî ci ê zerd zî tepiya tera girotibi. 

Sadik beg Valêr 1925 dı Diyarbekir dı amê aleqnayış,lacê yi Riza beg şı qetilkaran babi xo het di ca girotibi. Dima embaz babî êy destra amê kiştiş. 

Lace Malla Mustafa Barzani Ubeydullah şibi hetê huqmat Bagdad di ca girotibi vera babî xwi. Huqmat Bagdad yew Queşk dabi ci, binêk zî perê dabi êy. Ni insan bacê bê itibar mendibi.Hettan mergê xwi pê a deca cuwiyabî.

Badê mergê êy Apê qicon êy Mesut Barzani wenda êyn da bi, wa biyerin mi het. Babi şima yew hêta kerda sucê şima çinyû. 

Honc Eminê Perixanê 1925 dı brayê xwe tepişt teslim hüqmat Tirkan kerdibi. Tirkan brayê ê kişt.Brayê yi kekê xwe ra wa "Ez biya taştê êyn xwe vira mek ti zî benî şumê êyn" 
Dima Tirkan Eminê perixanê zi kişt. 
Ez qayila yew anekdotê hayinan biyarî zuvan ser. 

Ahmed Yalinkaya zî Coligij ma wo a anekdot yî nistibi, 
Ahmed vunu: 
"Ez 2009 dı şibiya Cape town (South Africa). Nifis ûce %92.5 siyê, %7.5 spi.Zaf tay zî melez estibi. Melez zevac siyê'yon û spi'yunra pêda bibi. ûca di heta 1990 di qoletiyê estibi.Hêtan 1990 spi''yun ay melez kerdibi binatê xwo siyê'yon, pê ayin tampon viraştibi. Yew merdimid mi qisê kerd, va; siyê'yu qoletiyê verra mücadele kerdin, melezon zî cehştîyê kerdin. Çi gurewo pis estibi ey kerdinî. Ayê ra tede şahsiyetê, insanatê o gurur çik nê mendibi. Yani piyorê melezon bibi qeşmeri. Qom bindest bi tede her tewir qeşmêr û cehşitî her çî êyn miyandi vêciyeni. Miletê xwi ri dişmenatê kerdinî, dişmenan ra bibi dost. Vernî di nezunê ra destpê keni, dim ra êyn'ir beno karakter û pîs . Ekê zi South Africa di 11 zuni resmi xebêr diyenî. 
Wa miletê ma zî binê bonî dinya di sê ma yewna mileta wardmendê esta? miletê ma gera binê bi şermayî." 

Hocê nêkenû ez ni hıyanêtan zêde binusi. 

Eyr zafi merdim esti nı hıyanet xwi devom kênî. 
Şarî ma gera binê hişar xwi bo. Akibet bayk û kalon xwi ma gera biyari çimon xwî ver. Pêy ni nomê û necaseta ma gera xwi nêhetekn. 

Ni heteknayiş qijon mar benu barû giran. Milê êyn tim êyn verdi monenû. Ma gera sebeb ni hal nêbi. 
Insan bê şeref û bê hêsiyet nışkeni miyan qom xwi di derg bicuwiy. Şar ma pê kerdenê mawa ma onî xwi vir. 

Na dinyad pê şeref û hêsiyet xwi ya ki qayilî yew ruec teyna êmir bikerî. Êmır derg bêşeref û bêhêsiyet ez se bikêri?

17 Mayıs 2012 Perşembe

WEYYY ÊYNÎ ANASÎ GUZEL(Hêci Temir Belzeric)

Heci Temir ,dewê Sêkarun Belzer ra bi. 1980 ra pê zaf omebı şınasnayış. 

Hêcî Temir kam wali tayin binî Çolig yo qeyde xwe rasnêni ê het. Tirkiyê yi zaf çınêbî, zaf rê qalî qeldapêy fekê ê ra veciyênî. Mehmur pil yî şınasnênî, zonênî Tirkiyê yê zaf xurt niya, çı biwatinî gos dênî yi û pê qer xo ardîn. 
1980 Çolig di yew wali(Ismet Metin) estibi. Wali yew kemalist û pîl, dışmên Bizûn û Klawon bi. 

Walî nêverdênî kes Bizon wêyikû. Dewun Çolig di hemin Biz xwe rotibi têna Mangê kerdin wêyî. 
A dıyın zî kam dewic bomênî Çolig klawê ê bibini Polês şîni klawê eyn sarê yîn ra gırewtin û dênî aryı. Nı waziyet zaf weşê Çoligicun nışinî, waxt örfi idarî bi nı semedra tewe Çoligic'un destra nomênî. Hecî Temîr zî dostê ê kemalist bi. 
Wali yew ruec vunû: 
-Hêcî sen kaç yaşındasin? 
Hêci vunû ez nızono ez cend serrê ya. 
Walî vunû: 
-Ez zuno tı çend serrê. 
Hêcî vunû: 
-Wali beg ez çend serrê ya? 
Wali vunû Hêcî ez yew pers tora persena tı raşt vaci se ez serran to tora vuno. 
Hêcî vunû kerem bık walî beg. 
Wali vunû: 
-Haci sen Şex Said isyani çıktiginda kaç yaşındaydın? 
-Hêcî vunû: 
-Walî beg ben o zamanlar daha yeni yeni kızlarin arkasından geziyordın. 
Walî vunû: 
-Hêcî bir insan 15 yasinda ergenlik cagina gelir. 1925 yilinda sen onbes yasindaydin simdi yil 1982 dir. 1925 ten 15 yil geriye gidersek sen 1910 doğumlusun. Demek ki sen şimdi 72 yaşındasın. 
Walî qayilo hêcî ra derheqe kiyyam Şex Said ra xeberan bigerû. Serran Hêcî keno mêhnê. 

Vatışan gorê Hêcî çı havadis Çolig bıbinî rasnênî wali. Wali zî hem goş dênî xeberan yî hem zî pê qer xo ardinî. 
Yew mudê ra pê wali tayin benû Anqere , herinê ê zî sobina (Kurtulus Sismantürk) bıbı wali Colig. 
Hêcî Temir qayilo şêrû wali newî het û dostê wali bo. 
Rocêk dûn ra şınû maqamê wali. Sekretrê wali yi nêhesiyena, yo dun bêr û şınû wali het. 
Wali unêno ihtiyar û êrdiş spê yew merdim kotu zere, wali hema yıra pers nıkerd,tı kom çı kesi, 
Hêcî temir qalê xo vunû: 
"Weeey Ismet gêtmiş Kismet gelmiş" 
Na qalê hêci weşê waliya nêşina. Wali zunu nı merdim dostê ê kemalisto. 
Wali cirgenû yi ser vunu: 
-Bak ihtiyar burasi valinin makamidir. Ismetlerin degil." Haydi şimdi dışari" ri Hêcî nêdun.Hêcî pê goşê xo kenen û kuenu teber. 
Şarî Çolig Kurtuluş Şişmantürk ra hes kerdinî. Wali xo miletra hêsebinênî. Tim miyan şarî Çolig dı gêrenî, deston xwe pêra gırêdêni û tüzbê yı zi tım destê yıd bi .Şini qaxwexonê dı miyan millet dı sê Çoligic'un nıştinî rue û şarî ma dı teraqnênî 
. 
Ew waxt Anavatan Partisi(ANAP) iktidar bî. Wali vatê serbazê partiyê ANAP nêkerdinî. Rehmeta Hêci Hekkî ARTUKASLAN vekili Colig û qismêk insanan wali ra hês nêkerdinî. Şiy gerrê wali huqmat dı kerdibi, dıma huqmat wali Çoligra gırotibi merkez. 
Wali miyan yew ser dı dınyê xo bedelnay. Vatışan gorê huqmat wali Çoligra gırewtıbi, yo zaf qehriyabı pê a qehr ra merdıbı. 
Wali Hêcî fetelnabı, ew semedra Hêci ê ra hês nêkerdinî. 
Dıma yewna wali tayin bıbı Çolig (Ahmet Özer) Hêcî honc yew qeyde xo rasnabı ê û bıbı dostê wali. 
Yew ruec wali û newe şınû Germaw, huqmat Germaw dı bonî newe viraştıbı. Wali semeday akerdış ê bonon şıbi Germaw. Hêcî zi şınû kombiyayışê akerdışi. 
Cêne wali zaf rindibi. Lacê vali zî Anqere di tehsilê xo kerdini. Bibi Emnan omebi babi û dadiyê xo het. Hêcî dostê valiyû la, gera nizdê wali di ronışu. Yew qeydê kıştê wali dı ca dunû xwe. Çım yî gınêno lacê walî. 
Heci vunu: 
-Wali beg bu oğlan kimdir? 
Wali vunu : 
-Hêcî oğlan benim oglumdur. 
Hêci vunû: 
"Weyyy wali beg inon bene êyni anasi güzel" 
Yena famkerdış Hêci waştıbı vaco sê daykê xo rindu. 
Walı vunu: Evet Hêci êyni anasi güzel! 
Homa rehmê xwe pê bikû, 
Hêcî Temir zi walî û mehmurun pilon ra hês kerdinî, tekilyatiyê xo eyn dı vırastînî. 

Irfan KAYA

15 Mayıs 2012 Salı

LAWIKÊ ÇOLÎG


Emşi vera şeme wo,
siba û bir paşeme wo,
çice kênon peme wo ,
tumê xortu tede wo.

Kêynê kê Fadi kirdi,
Bêmrad kê Fadi kirdi,
Qullê sarê yin girdî
Qalin eyn perê hûrdi.

El hinduno êl hindu,
Êl hindun meymun cindun,
Êl wen goştê homurdun,
Ah derd keynon o veywun.

Ma serê holi rito,
keynon ser bonî rito,
Ma yinra çim şikito,
yin mara riê nimito.

Ca çinû hûr lew pano,
Wa vindir helê şûno.

Awa sur awa surmê,
Gidi gidi lawko cenderme,
Cillê jendirmî xweşe,
Rawi ser kofi xweşe.

Awa hatu awa çû,
suwar hatu peya çû,
çawê mi çawê reşe,
Akil ser'da perra çû.

9 Mayıs 2012 Çarşamba

HOMA TI GÛN MI BIGÊRÎ EZ ŞÊRÎ CENNET





Dewûn Guewderî de yew şex  benû meymanê yew dewicî.
Dewic  îdarêy ra zaf sist û  aqil ra zî binê  kêm û.
Şex kemûnê dewicî zono, honcî benû meymanê ê feqîrî.

Nîyetê şexî a şewi terqnayîş û.
A şewi yewbînan ra persûn  persênî û pîya huyênî.

Nameyê dewicî Êlî yû.
Êlî Şex ra vûnû:
Şêxo qey ti nişî kê sobîna  merdiman û ti amêy kê mi?

Ti zun ez feqîr a, tewê çîn  ez êmş pocî û  ti bûerî ,ti bişînî sobîna kêye emş cê yew dîk tue wêrdîn û cê yew lingzî dîk zî barê mi kotînî.

Êncax êmş ez "gîyê tûe  ti gîyê mi bûer!
A şewi çina yenû Êlî fêk a, şexî 'ra vûnû.
Êlî çi vano se şex huyêno.
Şex vûnû:
Êlo ez zûn ti feqir î ,meqsêd mi ,ma êmş biteraqnî.

Yew dîkê Êlî têna esto, a şewi dîkî zî semedê şexî sere birnenû.
Cênyê Êlî dîkî pocena, berxul zî kena ver.
Şûmî bena şexî ver di nona rue.
Şex n"un xo wenû, şex û Êlî a şewî teraqnênî.

Êli vûnû:
Şêxo çend pers mi estî ,Humay kên ti mira raşt vaj?
Şex vunu :
Ez sond vûnêna Êlo ez raştê xo vûno.

Êlî vûnû;
Şêxo vûnî; merdim bimir û şêrû cennet hewtay hêb cênî dûnî ê merdimî,  dê mira vaj,  na raşta yan zûra?
Şêx vûnû:
Raşta wa Êlo.
Êlî vûnû:
Şêho mi mexapîn! ez nêşkêno hêq na cênî xora biyerî, sênî ez eşkena hêq hewtay hêb cênî ra biyerî?
Şêyx onyenû pêy bêr di yew tûerzîn esto,vûnû:
Êlo bon, ê dimê tûerzin ti wênenî?
-Êl vunû ê Şexo ez wîneno.
Şex vûnû:
Huma sitarê kê  kênû hendayê ê dimê tûerzînî, merdim hêq hewtay cênî ra zî eşkenû biyêrû.

Vateyê Şexî weşê Êlî  şinû, Êlî veng xo kên berz û vendenû.
"Huma!Qê ti gun mi nigên ez xwî rî şêrî cennet"
Zafî merdim estî zunayê xo feqirû ser di şugulnenî û  eyn  di  kay (weyin) kênî. Ni zaf cî ko hol nîyû.

Irfan KAYA

"FARQÎN'Lİ ŞÊX FAXRİ BUKARKÎ'NİN YAŞAM ÖYKÜSÜ"









FARQÎN'Lİ ŞÊX FAXRİ BUKARKÎ'NİN YAŞAM ÖYKÜSÜ





Şêx Faxrî Bukarkî

(1899 Qamîşlo/Diyarbekir- 1933 Geliyê Godernê/Diyarbekir)
(ARAŞTIRMA VE İNCELEME)

ŞÊX SAÎD HAREKETİNDEN BİR PORTRE


"FARQÎN'Lİ ŞÊX FAXRİ BUKARKÎ'NİN YAŞAM ÖYKÜSÜ"

- Kürd halkı tarihi boyunca kültürünü sözle icra etmiş, söze ve sese yaslamış sırtını. Uzaklara seslerini sarıp tarihin kararmış sayfalarına, öylece göndermiş...
-Tarihlerini yazılı aktarma olanağı bulamamışlar. Bundan dolayı kültürünü sonraki kuşaklara aktarmak işini de sözler ve anlatıcılar "dengbejler" üstlenmiş.
Araştırmamız boyunca fark ettik ki, yazılı kültürler arasında bir korku var. İki yüz yıl önce Bağdat Valisi’nin, yazı ve edebiyatla haşır neşir olan Kürtleri yakalama emri çıkardığı ve ele geçirilenlerin derisini yüzdürüp özel çerçevelere gerdirdiği biliniyor. (Mehmet Uzun / Kürd romancı)


- Şex Faxri'nin öyküsünü okuduğunuzda anavatanı Kurdistan'ın özgürlüğü için vermiş olduğu mücadelenin ayrıntılarında
* 1925 hareketi başladığında aktif yer alma,
* Bin xete sürgüne gidiş,
* Xoybunun kurulması, Xoybun falaiyetlerini ülkeye taşıması,
* Karargah kurması, silahlı mücadele verilmesi ve şehadetinin tüm ayrıntıları yaşamının özetidir.
- Ayrıca, Şex Faxri Bukarki sürgünde iken mücadeleci kişiliği, öngörüsü, mertlik ve yiğitliğinden etkilenen gayri-müslim bir kız olan Maria'nın ona aşık olması yaşam öyküsünün renkli bir sahnesidir.

- Şex Faxri Bukarki, Kurdistan mücadelesi ile aşkı arasında yüreğini ve aklını dinlemesini bilen biriydi.

- Şex Faxri'nin Maria ile olan aşk hikayesinde ülkenin özgürlüğüyle bir araya gelmeyen fotoğrafını göreceksiniz.

- Efsane kürd direniçcisi Şex Fahri Bukarki üzerine yakın döneme kadar kürd tarihçi ve araştırmacılar fazla birşey yazmadılar.
- Ama kürd dengbejlerimiz Şex Faxri üzerine bugüne kadar beş klam bestelemişlerdir. Başta Kanireş/Baxçe köyünden Sıddıqe Boze "Bave Behçet" ve "Xelya Heci" stranlarında efsane direnişçi Şex Faxri Bukarki için çok ayrıntılı, aşk ve yaşamı dışında tarihi, sosyal ve coğrafi bilgiler aktarmaktadır.
- Sıdıqe Boze, stranlarında Kürdistan mücadelesinin efsane kahramanlarını çok güzel dile getirmiştir. Kürd aydın araştırmacılarının mutfağına stranlarda yer alan tarihi bilgilerle zenginlik sunmaktadır.
- Dengbejler klamlarıyla tarihe tanıklık ederler ve o tarihi anları günümüze kadar taşımayı becerebilmişlerdir.

- Bu araştırma ve incelemelerin sonucunda birçok bilinmiyen bilgiye ulaştım. Bu bilgilerin kürd arşivini daha da zenginleştireceğine inanarak Şex Faxri Bukarki'yi anlatamaya çalışacağım.

*****

- Şex Said hareketinin efsane direnişçisi Şex Faxri 1925'te hareket bastırıldıktan sonra bir grup değil, yaklaşık 400-500 kişilik bir silahlı güçle (suvari alayı) Qararagah oluşturararak mücadelesini devam ettirir.
- Şex Faxri'ye bağlı bu silahli güç hem askeri hem de siyasi bir güç olarak 5 yıl Türk ordusuna karşı savaşmıştır.

- Şex Faxri bu gücün oluşturulması fikrini "binê-xet" de katıldığı XOYBUN cemiyetinin kararları doğrultusunda oluşturur.

- Şex Said Hareketi'nin ayak izlerini takip ederek Çolig, Bongılan, Palu, Dareheni, Piran, Kanireş, Lice'den başlayıp Farqin (Silvan) ve Hazro coğrafyasına kadar uzanan araştırma ve inceleme çalışmalarımla döneme dair bilgileri genişletmeye çalışıyorum.
- Şeyh Said Hareketi'nin Farqin-Hazro-Pasur cephesine ve bu cephenin mücadele kahramanlarına bugüne kadar pek az değinilmiştir. Oysaki bu cepheden efsane direnişçiler çıkmış, önemli tarihi ve askeri olaylar yaşanmıştır.
- Bu cephenin önemli komutanlarından ve efsane direnişçisi Şex Faxri Bukarki'nin yaşam öyküsünde tüm yaşananları göreceksiniz.

- Bu cephenin asıl lideri Şex Faxri'nin amcası Şex Semseddin Bukarki'dir. Şex Semseddin, Diyarbekir istiklal mahkemesinde idam edilerek şehadete ulaşan 47 kişilik gurubun içindedir.
- Şex Faxri Bukarki'nin, Şex Şemseddin Efendi dışında, diğer amcası Şex Nureddin de Xarpet istiklal mahkemesinde idam edilerek şehadete ulaşır. Şex Nureddin, 1937 yılında Şex Said'in kardeşi Şex Abdurrahim Efendi ile beraber şehadete ulaşan Şex Misbah'ın babasıdır.
- Şex Faxri iki amcasının şehadeti ve türk devletinin ailesi üzerinde uyguladığı sürekli baskı ve katliam yüzünden yönünü binê xete verır

ŞEX FAXRİ BUKARKÎ'Yİ YAZMAMIN ÖYKÜSÜ
.
* Şex Faxri Bukarki'yi yazmam fikrine değinmek istiyorum. Peçarlı Mella Amedi le defalarca
yaptığım görüşmelerde bana Şex Faxri efsane bir direnişçidir mutlaka yazılmalıdır demişti. Bu konuda ailesi ile iletişime geçmemi önerdi. Ayrıca babası Peçarlı Hasan Fehmi Akgül'ün de Şex Faxri'nin katibi olduğunu söyledi. Bu konuda bana babası ve Şex Faxri hakkında bugüne kadar yazılmayan ve bilinmiyen bilgileride aktardı.
* Şex Faxri üzerine ikinci bilgi kaynağım hemşehrim Kanireş'in Baxçe köyünden dengbej Sıddıq Boze'nin "bave Behçet" ve "Xelya Heci" stranlarıdır. Bu strandaki Behçet Şex Faxri'nin oğludur. Stran dinlendiğinde Şex Faxri ailesi, mücadele arkadaşları, şehid olduğu yer ile beraber şehid düşen arkadaşları başta olmak üzere önemli sosyal, coğrafi, tarihi, siyasi bilgiler aktarmaktadır. Bu stran haricinde kürd araştırmacı Xurşid Mirzengi'nin yaptığı araştırmalarda Şex Faxri üzerine ayrıca üç stranın daha olduğunu tesbit etmiştir. Bu stranları söyleyen dengbejleri yazımın uzaması nedeniyle yazmayacağım.
* Şex Faxri üzerine Türk kaynaklarında özellikle "Biçar tenkil harekatı" (1927) üzerine Genel Kurmay harp tarihinde isminden bahs edilmektedir. Bu hareketin üç aşamalı bir safhada yürütüldüğü, hareketin ilk safhası Murtezan, Botiyan, Mıstan coğrafyasından, ikinci safhası Valer, Seyfan, Murad havzası denilen coğrafyadan, üçüncü safhası da Pasur, Hazro ve Farqin coğrafyasında yer alan Geliye-Goderiyan mıntıkasında direniş gösteren Şex Faxri'ye bağlı silahlı güçlerden bahs eder.
* Değerli dostum ve hemşehrim Hüseyin Turhallı'ya dedim ki Şex Faxri üzerine bir araştırma ve inceleme çalışmam vardır. Bana söylediği ilk söz "çok yiğit, değerli ve efsane bir direnişçiyi seçmişsin, 1925 hareketinin en güçlü ve organize gurubu, en çok direnen ve diyebilirim ki hareketin örgütsel anlamda en son şehid edilen gurubu olarak Şex Faxri'yi gösterebiliriz."
- Hüseyin Turhallı devamla, yakın dönemde Şex Faxri'nin şehid olduğu Geliye- Goderiyan mıntıkasında şehid düşen PKK'li bir direnişçi olan "Çingene Rizgar" üzerine bir makale yazdığını söyledi. Ve Şex Faxri'den bu makalesinde övgüyle bahs eder.

Hüseyin Turhallı'nın bu makalesindeki alıntıyı aşağıya aktarıyorum:

"Sanki gözleri "Cingene Rızgar" o mağaralarda can veren son isyancı Şêx Faxri’nin izlerini arıyordu. Başını önüne eğdi. Sustu. Arkadaşlar niye sana Çingene Rızgar diyor? dedim. Gülerek bana baktı. “Karaçiyim, Çingeneyim de ondan” dedi.

Bir zaman sonra Serxwebun isminde birlik komutanına Rızgar’ın akibetini sordum.
"Geliyê Godernê vadesindeki mağaralardan birine bırakmıştık.
Operasyona çıkan Hazro korucularıyla askerlere esir düşmemek için kendisini imha etti” dedi.
Çarmıha gerildi ruhum. Acıyla kıvrandım. Rızgar yoktu artık.
Şex Faxri Bukarki ile çingene Rızgar'ın kaderleri Geliye Goderne'de kesişiyor.

* Şex Faxri üzerine kürd araştırmacı Xurşit Mirzengi dışında, Farqinli kürd aydını Cüneyt Alphan da Şex Şemseddin ve Sex Faxri üzerine yazdığı makalede Bukarkî ailesi üzerine önemli bilgiler nakletmektedir.
* T-KDP hareketinin sekreteri hemşerim merhum Said Elçi'nin Antalya'da T-KDP davasında beraber yargılanandığı Lice Xınyat köyünden kürd yurtseveri ve davanın en yaşlı sanığı merhum Şefiq Issi'nin Şakir Epözdemir'e Şex Faxri hakkında aktarmış olduğu bilgilerdir.
- Şex Faxri'nin şehid olduğu bölgenin Xınyat köyüne çok yakın olduğunu, Şefik Issi'nin Şex Faxri'yi yakinen gördüğünü, karargahını sürekli ziyaret ettiğini ve kendisinden çok etkilendiğini belirtmiştir.
- Şakir Epözdemir'in merhum Şefik Issi'ye atfen aktardığı bilgilerin alıntısı aşağıdadır.

Şefiq Issi
Şefiq Şex Said Efendinin silah arkadaşlarından Şeyh Fahri’nin yanında kalmış, ona hizmet etmiş ve Şeyh Fahri şehit olduktan sonra tek başına gidip o kahramanın mezarını yapmıştı. O Şex Fahri’den sanki bir parça idi.

* Asıl bilgi kaynağım kuşkusuz tüm çalışmalarımda olduğu gibi yine aile bireylerine dayanan bilgilerdir.
- Şex Faxri'nin ailesinin çok geniş ve renkli bir aile olduğunu belirtmek isterim. Şex Faxri'nin torunu Şex Şirin'in oğlu Medeni Bukarki halk arasında Şex Nedim, dedesi hakkında istediğim tüm bilgileri bildiği ve öğrendiği kadarıyla aktararak bana yardımcı olmaya çalıştı.

- Bukarki ailesinde Medeni Bukari ile daha öncesinde de yazar, aydın ve isyan sürgünü sayılan Veysel Öngören'in oğluyla, ayıca bu hafta içinde vefat eden Diyarbekir eski mebusu Şex Eşref Cengiz'in torunu Hüseyin Cengiz'le şifahi görüşmelerim oldu.

* Şex Faxri ailesinden olan ve Diyarbekir zindanında PKK davasından açlık grevinde şehid düşen Cemal Arat'ın annesi Sakine Arat'ta Bukarki ailesindendir. Sakine Ana son 30 yıllık kirli savaşta üç çocuğunu kaybetmiştir. Sakine Ana'nın isyan sürgünü olduğunu, Kütahya'da sürgünde doğduğunu belirtmek isterim. Yazar, ressam ve edebiyatçı olan Veysel, Vasıf ve Ferit Öngören kardeşler amcasının çocuklarıdır. Sakine Ana ile yapılan bir röportajda ailesine Malla Kubari denildiği, bu ismin Bağdat'ta bir yerin adı olduğunu söyler. Ayrıca Şex Faxrinin babasıyla amcazade olduğunu belirterek mücadelesinden övgüyle bahs eder.

-Tüm bu sözlü ve yazılı bilgileri yaklaşık iki aylık bir çaba sonucunda derleyip, toparladım. Edindiğim bilgileri rafine ederek kayıt altına almaya çalıştım. Derler ya yazıya dökülen şey kalıcılaşır, sözde kalanlar eger taşıyıcıları "dengbejler" olmazsa sanata ve kültüre dökülmezse zamanla kaybolur gider.
- Ben de bu bilgilerin kaybolmaması için gerekli hasassiyeti göstermeye özen gösteriyorum.




ŞEX FAXRİ VE AİLESİ HAKKINDA BİLGİLER

-Şex Fexri Bukarki 1899 yılında Diyarbekir/Farqin ilçesinin Qamışlı köyünde dünyaya gelir.
Qamışlı köyü 1936 yılındaki idari yapılanmada Bismil ilçesine bağlandı.
Ailesi, Septi, Nehri ve Barzani aileleri gibi nakşibendi tarikatına mensuptur.

- Bukarki ailesi de Septi ailesi gibi 350-400 yıl evvel Bağdat civarından gelip, Diyarbekir/Bismil yöresine yerleşirler.
- Septi ailesi Bismil'den Palu'ya göç ederken, Bukarki şexleri Bismil ve çevresinde kalmayı tercih ederler.
- Aile ilk dönemlerde göçebe bir yaşam hayatı sürdürür. Yaz aylarında Çolig/Bongılan mıntıkasındaki Bukarki yaylasında, kış aylarında da Farqin, Bismil, Hazro civarlarındaki ovalarda yaşamlarını sürdürürler.
- Ailenin Bukari adıyla anılması da bu yayladan gelmektedir.
- Bukarki yaylası Bongılan ilçesinin Tutel "Doğuyel" köyü civarındadır. Bu köy kurmanci lehçesini konuşur. Köyde Badiki, Hevidan ve Kulpi aşireti mensupları yaşar. Günümüzde de üzülerek ifade edeyim koruculuk sistemi köyde hakimdir.
- Tutel köyü eskiden idari merkez olan Kale köyüne yakın olup, Canut, Zorge köyleriyle de komşudur.
Ayrıca köyde Bukari ailesine ait Şex Yusuf'a ait bir ziyaretin olduğunu da ailesinin verdiği bilgilerden öğrendim.
- Bukari ailesi bir asır önce göçebe yaşamdan vazgeçerek Farqin/Qamışlı köyünü satın alır ve yerleşik hayata geçerler.
- Şex Faxri Bukarki Farqin'de büyük mürşid/alim olan Şex Yusuf efendinin en büyük oğlu olan Muhammed Tevfik efendinin oğludur. Kürd şehidi ve alimi olan Şex Şemseddin efendi Şex Faxri'nin amcasıdır.
- Şex Faxri Bukarki daha küçük yaşta iken hem annesini hem de babasını kaybetmiştir. Amcası Şex Şemseddin ve babaannesi Fatma hanım tarafından büyütülmüştür. Medrese tahsilini ağırlıklı olarak amcası Şex Şemseddin Efendi ve ailesine ait olan medresedeki din alimlerinin yanında yapmıştır.
- 1925 hareketi sonrasındaki katliam, zulüm ve sürgünler sonucu Qamışlı köyünde medrese geleneği sona erer.
- Şex Faxri Bukarki ilk evliliğini amcası Şex Şemseddin efendinin kızı Fatma hanım ile yapar bir oğlu olur, ismi Mehmet Tevfik'tir. Fatma hanım vefat edince ikinci evliliğini Dılşa hanım (Hevidan aşireti reisi Hacı Zübeyir'in kızı) ile yapar. Bu evliliğinden Şex Şirin ve Ali İhsan adında iki çocuğu olur. Ayrıca Batman Recepan aşiretinden Nafia hanımla üçüncü evliliğini yapar, bu evlilikten de Şex Behcet ve Şex Paşa dünyaya gelir. Ayrıca Peri hanim'la olan evliliğinden de Şehvezat isminde bir kızı olur.


ŞEX FAXRİ'NİN KİŞİSEL ÖZELLİKLERİ VE BİR ANEKDOT

- Şex Faxri Bukarki varlıklı bir ailenin çocuğudur. Qamışlı ve Cadde köyleri dışında Las, Maks, Malegır köyündeki arazilerin geliri onun tasarrufundaydı.
- Gençlik yıllari çok renkli ve fırtınalı geçmiştir. Ta..... o dönemlerde sanata verdiği önemden dolayı özel dengbejleri, çalgıcıları(mıtrıp); çok özel ve güzel atları vardı. Bu atları stranlara dahi konu oldular. Atları'nın ismi Felek bez (feleğe koşan) ve Kuvi "yabani" dir.

- Şex Fexri kibar, sabırlı, yiğit, mert ve yardımlaşmayı seven biriydi. Bunun yanında, almış olduğu medrese eğtimi ve aile terbiyesiyle dindar, adil ve inançlı kişiliğe sahipti, aile içinde ve çevresinde de ön plandaydı.

- Şex Faxri'nin Malegır'de karargah kurduğu dönemde Farqin, Lice, Hazro, Pasur ve çevresinde yaşanan toplumsal olaylarda halk adalet aramak için onun yanına giderdi. İşbirlikçiler dışındaki halk kendi sorunlarını Şex Faxri'ye bildiriyordu. O dönemde zulüm yapan işbirlikçi çetelerin ve halkın malını gasp eden kişilerin korkulu rüyasıydı. Malegır karargahı dönemin hem askeri gücü, hem de halk mahkemesiydi. Sosyal bir kurum işlevi görüyordu.

- Şex Faxri'nin elimizde sadece bir fotoğrafı vardır. Bu fotograf Xoybun cemiyetinin kurulduğu binê xet'de çekilmiştir. Xoybun döneminde Yado Paşa, Sadiye Telha, Ahmede Cibri, Şex Faxri, Kamuran ve Celadet Bedirxan kardeşler gibi Kürd direnişçi ve aristokratlarının o dönemde kürd giysileriyle (şal u şapık) çekilmiş fotograflarına rastlamaktayız.

*****

* Şex Faxri Bukarki'nin bulunan bu fotoğrafının öyküsü ile ilgili anekdotu aktarmak istiyorum,

- Şex Faxri Suriye Kurdistanı'na sürgüne gidişinde Qamışlı, Derbasiye, Hesike, Amude bölgelerinde yaşamını sürdürmüştür.
- Şex Faxri şık ve temiz giyinen silah ve atlara merakı olan şövalye ruhlu biriydi. Çevresindeki insanları psikolojisiyle cezbeden özellikleri vardı.
- Suriye Kurdistanı'nda iken kürd üniforması şal u şapık ile çektiği bu fotografı papaz ve doktor olan Şemun'un kızı Maria'da çıkar. Maria ve Şex Faxri Xoybun kongresi öncesinde tanışırlar.
- Xoybun toplantısı malumunuz Kürd ve Ermeni delegelerden oluşur.
- Maria ve Şex Faxri bu dönemde birbirilerine aşık olurlar.
- Bir tarafta sevdiği Maria var, bir tarafta inanılan değerler uğruna savaş var, ancak Şex Faxri ikinci tercihini hayata geçirir. Kurdistan'ın kurtuluşu için Xoybun cemiyetinin kararları gereği ülkeye giriş yaparak silahlı mücadelesinin karargahını Malegir.. mıntıkasında kurar. İhsan Nuri Paşa da bu dönemde Xoybun kararları gereği Çiyaye Agıri'ye geçiş yaparak karargahını kurar.
- Ermeni kızı Maria bu fotoğrafı hangi duygularla sakladığını yıllar sonra itiraf eder. Babasının ayak izlerini takip eden Şex Şirin Bukarki 1950'li yıllarda bin-xet'e gider. Ve Maria ile tanıştırılır. Maria fotoğrafı Şex Şirin'e verirken yaşadığı duyguları şöyle ifade eder. Ben Şex Faxri'ye senin babana kara sevdalıydım der. Bu derdi çeken bilir, hasreti ile düşleyen bilir misali,
- Maria kavuşamadığı Şex Faxri'ye ruhuyla bağlanmış, şehadetinden sonrada anısına bağlı kalarak ölünceye kadar hiç evlenmemiştir.
- Maria'nın Şex Faxri ile olan aşkı da tıpkı Mem u Zin, Derwêşê Evdi ve Edulê nin ki gibi kasırgalarla savrulsalar da ruhta birleşmişlerdi.

*****

- Maria ile olan bu aşkı Sidiqe Boze "Xelya Heci" stranında dile getirmiştir. Bu stran dört kıtadan oluşmuştur. Stranda bu olayın kısaca dile getirilmesi şöyledir; Şex Faxri, Safiyan köyünden geçerken, Hacı Ali'nin kızı Xayriye Şex Fexri'ye aşık olur. Xayriye Heci, Şex Faxri bin-xet'te iken bir kızın ona aşık olduğunu ve üzerine stran bestelendiğini duyar. Strana konu olan bu kız ermeni kızı Maria'dır.


ŞEX FAXRİ'NİN BÎN XETE GİDİŞ VE DÖNÜŞÜ

- Şex Said hareketi bastırıldıktan sonra kürd direnişçilerinden bin xet'e giden gruplar olur. Şex Faxri de 1927 yılı Haziran ayında başlayan Biçar "Hançuk" tenkil hareketi esnasında Türk ordusuna karşı kendi savaşçı grubuyla savaşır. Bu savaşta Şex Faxri Bukarki'nin yanıında amcasının oğlu Şex Feyzi Bukarki de vardır. Biçar Tenkil Harekatı belgelerinde Şex Faxri ile ismi anılan Feyzi amcasının oğludur.
- Biçar hareketinden sonra Şex Faxri Bukarki bin xet'e, Suriye Kurdistanı'na gider.
- 1927 yılının sonbaharında sürgündeki Kürdler ve Ermeni Taşnak örgütünün ortak oluşturdugu Xoybun
cemiyetinin toplantısına Şex Faxri de katılır.
- Xoybun toplantısı 1927 Ekim ayında bugünkü Lübnan sınırları içinde bulunan Bihandun beldesinde yapılır.
- 1928 yılında Türk devleti kürdleri kandırma ve teslim alma temelinde bir af kanunu çıkarır.
- Bir çok kürd aydını ve direnişçisi de bu aftan yararlanmak için ülkeye dönüş yaparlar.
- Şex Faxri Bukarki de 1928 de Güneybatı Kurdistan'dan Kuzeye geçer. Kendi köyu Farqin/Qamişlo
ovasına gelir.
- Koyleri yakılmış, yıkılmış ve bir kısmına da yerli işbirlikçiler tarafından talan edilerek el konmuştur.
- Sürgün dönüşünde farkına vardığı tek şey devletin yalan-dolana dayalı kandırma politikası güttüğüdür..
- Bir kaç adamını tekrar alır ve yeniden "bin xet'e" Güneybatı Kurdistan'a geçer. Xoybun toplantısında durumu konuşur, sonrasında silahlanır ve gelir Xezaliye ovasında Malegır de karagahını kurar.
- Şex Faxri'nin ilk amacı TC ordusu ile vuruşmak değildir. Malegır'de karargahının olduğunu belirtmek, devleti oyalamak, böylelikle zaman kazanmak, sonra toparlanarak Xoybun'u örgütlü bir güç olarak öne çıkarmaktır..
- Ayrıca, İhsan Nuri'nin dağlardaki sedasına ses katmak içindir…Ağrı direnişine bir nevi soluk aldırmaktır niyeti.
- İhsan Nuri Paşa da Serhed yoresinde kürtler için bir umuttur..
- İhsan Nuri Çiyaye Agıri'de , Şex Faxri Bukarki de Diyarbekir ovasında devleti meşgul ederler. Kürdlerin örgütlü örgütlü gücünü türk devletine her durumda hatırlatmayı ve gözdağı vermeyi amaçlamaktadırlar.
- Xoybunun verdiği gorev de zaten budur ve onun gereği yapılmaktadır.
- Şex Faxri devlete der ki; ’Hiçbir şekilde sizin faşist, zalim kanununuzu kabul etmem ve baş eğmem
- Kısa sure de 500 kişilik bir askeri güç oluşturarak silah talimi ve dersi verir. Qarargahın eğitim dersi veren eğitmeni ise Bînbaşî Feyzi yê Bedlîsidir.
- İhsan Nurinin direnişi suresince devlet, Şex Faxri'ye fazla yönelmez.
- Türk ordusu Agıri hareketi bastırıldıktan sonra Şex Faxri'nin gurubuna yönelir.


ŞEX FAXRİ, BİR ANEKDOT VE ŞEHADETİ

- Şex Faxri Bukarki 1928-1933 yılları arasında Farqin'de Mal'e-Gır (Dolap Dere) köyünde kurduğu
askeri karargahta yıllarca kürd savaşçısı eğitmiştir.
- 1933 yılının 17 Ekim'inde Farqin-Pasur-Hezro üçgeninde Geli'yi Goderni, Newal'a Hesika, Şikefta
Ganike'de türk ordusunun başlattığı büyük bir operasyonda günlerce çatışma devam eder.
- Diyarbekir 7 Kolordu, Siirt Alayı, Farqin Alayı, Bedlis süvarisi başta olmak üzere devletin çeteleri bugünkü deyimiyle korucuları, Hazro beyleri, civar mirleri, Badıki ve Xiyan aşiretinin işbirlikçi ileri gelenleri bu çatışmada yer alırlar.
- Şex Faxri ve 17 arkadaşı bu çatışmada şehid olur. Bu çatışmada Zıkte aşiretine bağlı Cansor köyünden zaza Mecit de şehid düşer.

- Bu operasyon günlerce sürmüş, kürd direnişçileri son kurşununa kadarda savaşmışlardır. Bu çatışmada türk ordusunun büyük kayıpları olmuştur. Kürd şehidleri türk askerleri tarafından Hazro ilçesindeki mezarlığa getirilip, topluca çukurlara gömülürler. Türk ordusunun kürd şehidlerine karşı bu uygulamaları bir "gelenektir." Aynı zamanda islam dini ve hukukuna göre de bir insanlık suçu ve münafıklıktır.
-Sex Faxri Bukarki'nin Hazro ileri gelenleri tarafindan mezar yeri değiştirilmiştir. Mezar hala eski haliyle
duruyor. Oğlu Sex Şirin Bukarki'nin çocuk ve torunlarına bir vasiyeti vardır. Ne zaman kürd halkı
özgür olduğu zaman babama anıt mezar yaparsınız.
- Bu mütevazilik bana Molla Mustafa Barzani'yi hatırlattı. Molla Mustafa Barzani'nin mezarıda tıpkı Şex
Faxri Bukarki'nin mezarı gibi anıtsız sıradan bir mezardır. Çünkü Molla Mustafa'da vasiyet
ederken benim peşmergelerim,isimsiz kahramanlarımın çoğunun mezar yeri belli değildir. Mezar yeri belli
olan peşmergelerinde çok mütevazi ve sıradandır.Benim mezarımda benimle ölüme giden peşmerge
fedayilerimkiyle aynı olsun
- Günümüzde ulusal ruh ve bilinç sahibi çevreler Hazro'ya gidişlerinde Şex Faxri Bukarki'nin mezarını
mutlaka ziyaret ederler.

*****

* Şex Faxri'nin katibi Lice/Peçarlı Hesen Fehmi Akgül'ün oğlu Mella Amedi'ye atfen Şex Faxri'nin şehadeti ile ilgili anekdotu aşağıya aktarıyorum.


- Bicar Tenkil Harekatı sırasında Peçarlı Hasan Fehmi Beg'in köylerine türk ordusu tarafından operasyon yapılır. Babası Ehmedi Hesen, amcazadesi Ehmedi Derviş başta olmak üzere çevre köylerden toplam 40 kişi Peçar köyüne yakın Dere Salasên mıntıkasında toplu katledilirler. Hasan Fehmi Beg o dönemde Silvanda rüştüye okuyordu. Silvan merkezde gezerken babasının atını askerlerde görünce ailesinin başına gelen felaketi anlar. Daha sonra arkadaşları ve hocaları kendisinin de öldürülebileceği konusunda Hasan Fehmi Beg'i uyarırlar.
- Derhal okulu bırakması yönünde tembih bulunurlar. Hasan Fehmi belli bir dönem mahkum olarak kırsalda saklanır. Şex Faxri Bukarki sürgünden döndükten sonra kurduğu Qarargaha, direnişçi olarak katılır.
- O dönemin koşullarında babam medrese eğtimini Peçar'da müderris olan Bidlisli Abdulkadir Hoca'nın yanında, rüştiye eğitimini de Farqin'de tamamlar. Dönemin okuyan, siyaset ve diplomasi dilini bilen şahsiyetlerinden olduğu için Şex Fexri onu katibi yapmıştır.

- Şex Faxri'nin Qarargahı'nın gücünü Farqin alayı bildiği için üzerine gidemiyordu.
- Agıri hareketinin türk ordusunu meşgul ettiğini de göz önünde bulundurduğumuzda türk ordusu çok zayıf bir dönemi yaşıyordu.
- Agıri hareketi bastırıldıktan sonra çevredeki türk kolordu, alay ve diğer birlikleri nefes almış, artık Şex Faxri üzerine gitme zamanı gelmiştir.
- Bidlis ve Siirt alayları ile Diyarbekir kolordu ve Farqindeki askeri güçler Malegır karargahı ve Geliye Goderyan mıntıkasına sevkiyat yaparlar.
- Şex Faxri Bukarki katibi olan babamı Farqin'e gizliden gönderip, operasyon ve yaşanan gelişmeler için halktan istihbarat toplamaya calışır.
- Babam Farqin merkezde Emere Nuke'ye misafir olur. Emere Nuke babamı devlete ihbar eder ve babam yakalanarak Diyarbekire götürülerek zindana atılır.

-Şex Faxri'nin katibi Peçarlı Hasan Fehmi Beg'in yargılanma ve bırakılma öyküsü çok uzun bir hikaye olduğu için anlatmayacağım. Çünkü Peçarlı Hasan Fehmi Bey'in de yaşam öyküsünü yakında yazacağım. Bu olayın detaylarını orada anlatmaya çalışacağım.


ŞEX FAXRİ İLE UMUM MÜFETTİŞ İBRAHİM TALİ ÖNGÖREN'İN YOLLARININ KESİŞMESİ VE İKİ ANEKDOT

Bu anekdotu Şex Faxri'nin torunu Şex Nedim (Medeni Bukarki) ya atfen aşağıya aktarıyorum.

1) Şex Said hareketinden sonra devlet 1927 yılında Umumi Müfettişlik Teşkilatını kurar. Merkezi Diyarbekir olan bu kurumun başına İbrahim Tali Öngören'i atar. Bu zat Atatürk'ün çok yakın arkadaşı, Samsun çıkarmasında da yanındaki ekiptendir, köken olarak da Suriye/Halep civarindan Dürzi kökenli bir devşirmedir. İbrahim Tali Öngören, Teşkilat-ı Mahsusa kadroları içinde pişmiş ve itibar sahibi olmuş karanlık biridir. İttihatci gelenekten gelen ve kemalistlerin güvenini kazandığı için "kullanılabilinir" gördükleri, bu nedenle tasfiye etmedikleri bir kişiliktir.

- İbrahim Tali Öngören ilk iş olarak Mardin, Adana ve Anadolu'nun farklı şehirlerinden 12 bin kişilik bir gücü Diyarbekir'e yerleştirdi. Yine ilk yaptığı işlerden biri de 1928 yılında bir "af kanunu" çıkarmak oldu.
Bir yandan da Kürd direnişçilerini ikna etmenin yollarını arıyordu.
İbrahim Tali Öngören, Diyarbekir'de ilk ikna çalışmasını Şex Faxri Bukarki ile yapar. İşte o görüşmenin kısa bir hikayesini aşağıya aktarıyorum;
Müfettiş, Şex Faxri'nin 400-500 kişilik bir süvari alayı oluşturduğunu, bu birliğe askeri eğitim verdiklerini ve silahlı mücadele yürüttüklerini biliyor.
- İbrahim Talin'in amacı Şex Faxri'yi davasından vazgeçirmektir. Şex Faxri ile görüşmek için aracıları devreye koyar. Şex Faxri bu görüşmeye olumlu yaklaşır. 250 atlısıyla Diyarbekir çevresindeki hanlarda konaklar.Vilayete on gözlü köprü Mardinkapı güzergahından girer ve güvendiği bir kaç savaşçısıyla birlikte Saraykapıdaki müfettişlik binasına gider. 250 kişilik Süvari gücü de tedbir olarak şehrin çevresinde üstlenir.
- Şex Faxri ile İbrahim Tali arasında tercümanlık yapan kişi ise amcazadesi sayılan Seyyid Bedri Öngören'dir. Yazar ve şair Veysel Öngören'in babasıdır. İbrahim Tali bu görüşmede Atatürk'ten gelen mesajla "davadan vazgeçmesi koşuluyla Kabi, Karabaş ve Sadi köylerinin mülkiyetini Şex Faxri'ye teklif eder." Şex Faxri'nin heybetli ve asil duruşundan etkilenen İbrahim Tali daha ileriye giderek, "seninle akraba olalım, kızımı sana vereyim" teklifinde dahi bulunur.
- Şex Faxri nin buna karşılık; "Mücadelem kürdler özgür oluncaya kadar devam edecek, amcalarımın şehadetine helak getirmem. Bu tekliflerinizle beni satın alıp, hain ve işbirlikçimi yapacaksınız?Benim dilimle, dinimle ve mazlum halkımla uğraşan, yok sayan zihniyete asla teslim olmam" der.
Derhal kalkar ve şunu söyler; "Şu anda burada yanlış bir şey yaparsanız, 250 kişilik gücüm tetikte bekliyor, kan gelir gövdeyi götürür." Şex Faxri Öngörüsü olan bir kürd kahraman olarak bu tuzaklara düşmez.

O gün Diyarbekir halkı heybetli duruşunu ve direnişçi kişliğini duydukları için görmeye gelmiş Saraykapı'dan Dağkapı'ya kadar yolun her iki tarafinda toplanarak Şex Faxri'nin yolunu beklemektedir. Şex Faxri ve arkadaşları halkla vedalaşır, Malegir'deki karargahlarına giderler. Yıllar sonra İbrahim Tali Öngören 2. dönem Diyarbekir mebusu olur. Şex Faxri'nin amczadesi ve tercümanı sayılan Seyyid Bedri ile dost olur ve kendi soyadını ona da takar.

- Umum Müfettiş, dost olduğu Diyarbekirlilere ve Şex Faxri'nin Öngören soyadındakı akrabalarına; Şex Faxri'nin cesaretli, kararlı, heybetli duruşa sahip ve yakışıklı olması nedeniyle şehadetine çok üzüldüğünü söyler, ona hayran olduğunu da defalarca itiraf etmiştir.


*****

2) İbrahim Tali ile ilgili ikinci anekdotu Şex Faxri'nin katibi Peçarlı Melle Amedi'nin babası Hasan Fehmi Akgül'e atfen aktarıyorum.

Yıl 1930 yılı, Umum Müfettiş İbrahim Tali, Diyarbekir valisi Nizameddin, istihbarat sorumlusu Osman ve beraberinde uzun bir askeri konvoy Farqin civarında Çeme Also'dan geçerken Şex Faxri'ye bağlı direnişçi gurupla karşılaşırlar. Karşılıklı teslim ol çağrıları yapılır, sonunda İbrahim Tali kim olduklarını sorar, Şex Faxri'ye bağlı kürd direnişçileri olduklarını söylerler. Babam türkçe bildiği için iki gurup arasında tercümanlık yapar. Türk askerleri bir operasyon için değil, rutin bir geçiş yaptıklarını söyler. Adeta bir ateşkes gibi karşılıklı savaşmadan ayrılırlar. Rivayet odur ki Türk askerleri Zilan Hareketi'nin olduğu bölgeye doğru geçiş yapmaktaymış.

-Yıllar sonra iki gurup arasında tercümanlık yapan Peçarlı Hasan Fehmi Farqin'de tutsak edilir Diyarbekir'e götürülür. Tutsakların hepsi idam edilirken, mahkemede kelepçeli olan Fehmi Bey ile askerler arasında yaşanan kargaşaya İbrahim Tali tesadüfen şahid olur. İbrahim Tali, yollarını kesen kürd gurubun içindeki bu tercümanı tanır ve Hasan Fehmi'ye şunu söyler; Sen Şex Faxri'nin ekibindeki tercüman değilmisin? Hasan Fehmi evet der ve inkar etmez. İbrahim Tali, Fehmi Bey'e şunu söyler; sen o gün yapıcı kişiliğinle benim ve arkadaşlarımın canını kurtardın, ben de seni kurtaracağım der. Fehmi Bey serbest bırakılır.


ŞEX FAXRİ BUKARKÎ AİLESİNİN SÜRGÜNE GÖNDERİLİŞİ VE YAŞANANLAR

- Şex Faxri Bukarki ailesi 1925 hareketine topluca katılırlar. Bu aile de tıpkı Şex Said ailesi, Melekan, Çan, Kelaxsi şeyhleri gibi büyük bedeller öder. Bukarki ailesinden başta Şex Şemseddin, kardeşi Şex Nureddin İstiklal mahkemelerinde idam edilirler. Hareket sonrasında da Bukarki ailesinden sürekli mücadele eden yiğit kahramanlar çıkmıştır.
- Bu kahramanların başında Şex Faxri ve 1937'de Şex Abdurrahim'le beraber şehadete ulaşan Şex Misbah akla gelenlerin başındadır.
- Bukarki ailesi isyan sürgünü bir aile olarak tesbih taneleri gibi Anadolu coğrafyasının dört bir tarafına dağtılırlar. Aile bireyleri başta Kütahya olmak üzere, İzmir, Denizli, Uşak illerine sürülür ve birbirilerinden koparılarak bir daha görüşmemek üzere cezalandırılırlar. Bukarki ailesinin sürgüne giden toplam nüfusu yaklaşık 300 kişi civarındadır.
- Şex Faxri Bukarki'nin ailesi 1933-1947 yılları arasında ağırlıklı olarak Kütahya/Tavşanlı ilçesinde sürgünde kalırlar. Türk ordusu sürgün öncesi Qamışlı köyüne operasyon yapar. Bukarki ailesine ait köyde ne varsa talan ve darmadağın ederler. Bireylerinin tümünü adeta esir kampı oluşturarak bir araya toplarlar. O dönemin ilkel taşıma araçlarıyla Malatya'ya kadar götürülür, Malatya'dan itibaren trenle Kütahya'ya sürgüne gönderilirler. Varlıklı, köyleri ve büyük servetleri olan Bukarki ailesini Türk devleti adeta sefalete mahkum eder. Sürgünde açlık, sefalet ve zaman zaman işkence ve zulüm görürüler.
- Sadece devlet mi yapıyordu bu zulmü ? Kütahya halkı tarafindan da horlanırlar.

- Bukarki ailesinden Sakine Arat bakın sürgünle ilgili anılarını şöyle aktarır.

Sakine Arat, babasının sürgün yeri Kütahya’da 1934 yılında doğar.
“Çocuktum bir şey bilmiyordum memleketimiz bura sanıyordum. Tek bildiğim biz oranın adamı değildik, evin içinde Kürtçe dışarıda Türkçe konuşuluyordu” diye anlatıyor o yılları. Türkiye’de Kürd olmanın ne demek olduğunu, tek kelime Türkçe bilmeyen anneannesi ile sokakta dolaştığında kendilerine “kuyruklu Kürd” diyerek taş atan yaşıtlarından öğrenir.
Okulda çok başarılıdır. Hatta kızlar arasında birincidir. Ama çok istemesine rağmen okuyamaz. Beşinci sınıfa geçtiğinde Demokrat Parti iktidara gelir ve af çıkar. Cezaevleri boşalır, sürgünler sılaya geri döner. O zaman öğrenir ki Arat, memleketi Diyarbakır’dır. Ancak bıraktıkları gibi değildir. Hükümet babasının iki köyünü satmıştır, geçinmek zordur.

*****

- Kütahya sürgününde yaşanan başka bir anekdotu daha aktarmak istiyorum. Şex Faxri'nin oğlu Şex Behçet sürgünde ailesinin geçimi için elektirik kalfası olarak çalışır. Kütahya ceza hakiminin evine birgün elektirik onarımı için gider. Hakimin kızıyla yüz yüze gelir ve birbirlerine aşık olurlar. Amcası Şex Feyzi yeğeni Behçet için hakimin evine gider kızlarını ister. Hakimin verdiği cevap oldukça ırkçı ve şovencedir.Ben kızımı öldürür yine de kürdlere vermem der. Ve yarın bu memleketi de terk edeceğim, isyancılarla aynı memlekette kalamam der ve memleketi terk eder. Şex Behçet'in bu aşkı kızın babası tarafından engellenince, inzivaya çekilir.
- Şex Behçet artık sağlığı yerinde olmayan, akli dengesini yitiren bir mecnun olmuştur, kendini tamamen ilahi aşka verir.
- Yöre halkı Şex Behçet'te sürgün dönüşü büyük bir maneviyat gördüğü için kendisini Allah dostu ve evliya olarak kabul etmiştir. Şex Behçet'in yanına giden psikolojik hastaların şifa bulup sağlıklarına kavuştuğu inancı halk arasında yayılmıştır.
- Şex Faxri'nin stranlarından birinin ismi de "Bave Behçet" stranıydı. Şex Behçet yaşamı boyunca evlenmez, kendini tamamen maneviyata ve ilahi akidelere verir.
- Şex Behçet de tıpkı babası gibi endamı, pala bıyığı, heybetli duruşu ve şövalye ruhu ile çevrede hala anlatılır, durulur.
- Şex Faxri'nin bir başka oğlu da Şex Şirin'dir, mücadeleci kişiliğiyle yaşamının sonuna kadar kendini kürd davasına verir. Yakın dönem kürd ulusal mücadelesine duyarlılığı nedeniyle türk ordusu tarafından takibata uğrar. İtirafçı ve iftiracı kişiler tarafından komplolar kurularak yardım ve yataklıktan 70 yaşlarında cezaevi süreci de yaşar.
- Şex Şirin, Bukarkilerin Qamişlo köyünden ayrılarak, yüzlerce kilometre uzaklıktaki babası Şex Faxri Bukarki'nin şehid edildiği Goderiyan mıntıkasında arazi satın alarak yerleşir.

SONSÖZ

Şex Faxri Bukarki üzerine araştırma ve inceleme çalışmam ağırlıklı olarak sözlü kaynaklardır. Kürdlerin arşivi olmadığı, kendi tarihlerinin başkaları tarafından yanlış ve taraflı yazıldığı bilinen bir gerçektir. O yüzden benim güvendiğim ve inandığım kaynak kuşkusuz Şex Faxri'nin aile bireyleri ve hareket içinde yer alan kişilerin torunları ve çocuklarıdır. 1925 hareketinin sanığı, tanığı ve mağdurları olan ailelerin bireyleriyle iletişime geçerek defalarca konuşmak suretiyle yaşanan olayların detaylarını anlamaya çalıştım.

Ayrıca tüm yaşanan bu olayları o dönemlerde kürd dengbejleri stranlarıyla çok iyi dile getirerek bizim yaşadığımız döneme adeta bir köprü oluşturmuşlardır.

Kürdlük vadisinde iz bırakan Şex Faxri gibi efsane direnişçilerin ruhu şad olsun,

Selam ve saygılarımla.



























6 Mayıs 2012 Pazar

HÊCÎ XELÎL NALBEND

Hêci Hêlil êsle xwi Bayburt ra bı ,kalıkê ê verî yeno Bidlis dı cuwiyeno.
Dıma amêy Darêhêni dı ca da û xwe. Ew waxt Darêhênî bestê Bıdlıs bı.

Darêhênî dı yew mude Hêcî û qesab Mêhyeddin(Muhittin Ademci) piya tücarê kerdıbî.
1936 di Colig bıbı wılayet Hêcî kê xo Darêhênî'ra hêwılnenû Çolig. Yew mude û derg Hêcî û lacê ê Çolig dı tücarê kerdınî.

Hêcî Hêlil homa rehmê xwe pê bıku zaf ğeyret yew merdım bı. Hêttan mergê xo dıkanê ey qucê Belediyê dı estıbı, hem zî nalbandê kerdınî. Idarê kê ey zaf rındıbı, wariyat ey gore piltiyê tede çınêbi.

Şarî ma heywûn xwe ardinî dıkanê Hêcî, Hêci zî lingê heywûnu nalê kerdinî. Hêcî têna sibayra hêttan nimêroc nalê kerdinî badî nimêroc nalê nêkerdinî.

Heywûnun rê rê miz kerdinî çılkê mizê heywûnun perrênî ê ser, çerray keyfê xo nêxerepnênî.. Gurê xo qedinênî şinî cıl xo bedelnênî honc omênî dikanê xo di vinertinî.

Hêcî zuvanê ma zazaki zi rind zonenî, terraqê e zi zaf wesibî.
Dikanê zomê ma û dikanê ê pabestê yew binan bî. Ma rê rê kulsê qıjık êştini teber û ronıştin. Hêcî Hêlil zî omênî ma het dı ronıştinî û marî qısê weş kerdinî.

Yew ruec Darêhênî ra rêhmeta Sêid Erdem(Sêid Kerim Êbbas) omebı dıkanê ma. Sêid Maliyê di xebityenî. Ma verî dıkanê xo dı çay şımıtinî, Hêci zî verê dıkanê  xo dı ronıştıbî. Bınatê Hêcî û Sêid rınd nyêbi, ew semedra nomebı ma het. Teraqê Sêid zî zaf weşıbî,ma zonênî Sêid Hêcî ra hês nêkenû.

Ma xort zî bınê nehsıbî, ma çend pers derheqê Hêcî û kê eyn  Sêid ra pers kerdî. Ma zonênî Sêid  derheqe Hêcî dı qalan weşû nêkenû.
Ma va :
- Xal Sêid , qey kê hêcî yin hem qomê yin qija hem zî cêr'ra zaf werınî?

Xal Sêid :
-'Şar wenû dun qomır nı kê nalbend wên dun qın'ir.'
Na qalê Sêid ser ma huyayışra a roc fatısyêbî.Her dı heme zi eyr dinyad niy.
Rêhmê homay her dı hemin ser bo.

Irfan KAYA

1 Mayıs 2012 Salı

SUCÊ CÊNUNO?

Yew merdim zewciyabi yew mudê û derg cir qij nıbinî.
Ê merdim piyore heqimon û nêweşxononra cêne xo çarnênu.Qayilo semeday qij a yew dermun vênû.

Sobina mallon û ziyarûn zi çarnenû,la belê nêşkenu yew dermon semeday qij biyayiş vênû.

Daykê ê merdim zi zor nuna lacê xo ser vuna :
-Na cêne to qijan neuna tı gera bızewci.
A merdım zi cêne xora zaf hês kenu,qayil niyu cêne xo ser yew wesnî biyaru.
La belê cêne ê merdim zi zaf fendkera pê weyinu û fendun mêrdê xwi hol bestena xoya. Çimê ê merdim bê cêne xwe kes nêvinenu.
Cênî qayila vısturiyê ey fekê xo yê ra veradu.
Cênî û mêrdê yê xo miyandi yew pilon vırazênî.
Cêni vuna:
-Mêrik ti zî şue mêine bi,dima bê dayê xo ra vacê qij mira nıbeni, encax ew waxt dayê to fek xo mara veradu.
Mêrik qabul kenu.Daykê xo ra vunu:
-Dayê ez ha şina bacar heqim(Dr) het, ez qayila meinê bibi, bölû niyu bêlya qij mıra peda nıbenî?
Qalê lacê ey qet weşê dadî neşınu.
Dadî vûna :
-Lacem şue ez zona suc to niyu, cara ena cêne to qijun nêuna,qayila sucê xo tue serakû.

Lacê ê şınû heqim het. Hêkim yew hakê ê merdim tera vêcenu vunû 
-Ma hakê to cerebnênî, badî yew aşm tı honc yen ma hakê to finênî ca û pêyinê meinê(kesın sonuc) ez duna to.
Badî yew aşm merik şınu hêkim het. Hêkim hakê ey finenû ca û mêrik tepiya ageyrenû yenû kêye.
Daykê ey pawe lacê xo ya. Lacê ey yenû kyê dayk pers kena û vuna:
-Lacêm de vac, hêkim tora wa se?
Lac vunû:
-Dayê hêkim wa qij tora nêbenu sucê cêne to çinu.
-Dadi zaf lacê xwî ri qehriyena û vuna:
-Lacêm ena kerdinê to ez kişta. Şar şınu merdim kışenu honc suc xwi ser nıgenû.
Ti şi suc piyor girot xwê ser û omê kêye. Eka ez sêni fekê ena kêne qebraxra qediyenu?
Homa tue islêh bikû. Ez heqê xo tora helal nêkeno.

Irfan Kaya